كه حجاج بن يوسف از منشيان خود خواست براى حروف متشابهه قرآن علائمى وضع كنند 19 . گوئى مضمون اين روايت اينست كه نصر بن عاصم اولين كسى بوده كه قرآن را اعراب گذارى كرده 20 ولى اين روايت ضعيفتر از آن است كه بتواند اختلاف نظر موجود در اين باب را بطور قاطع حل كند . و در هر حال ، اگر نتوانيم بطور قطع بگوئيم كه كداميك از اين سه نفر اولين اعراب گذار قرآن بوده ، اين را مىتوانيم بگوئيم كه اين سه نفر همگى در تكميل رسم الخط قرآن و آسان كردن قرائت آن براى مردم سهم داشته‌اند . همچنين پس از اين بحثها شكى در اين نيست كه حجاج بن يوسف - عقيدهء مردم دربارهء او و غرض واقعى خود او از اين كار هر چه بوده باشد - در اصرار و اشراف بر اعراب گذارى قرآن نقش غير قابل انكارى داشته است . مسلم اينست كه هر چه زمان ميگذشت عنايت مردم به خواناتر كردن رسم الخط قرآن بيشتر ميشد و در اين راه اقدامات گوناگونى انجام ميگرفت . اولين تصنيف در اعراب و مسائل مربوط به آن بوسيله « خليل » 21 نوشته شد 22 و همچنين وضع همزه ، تشديد ، روم و اشمام از كارهاى اوست 23 . « ابو حاتم سجستانى » 24 نيز دربارهء اعراب قرآن كتابى تأليف كرد و اين كتاب هم به تكامل رسم الخط مصاحف كمك فراوان كرد و اين تكامل همواره ادامه داشت تا آنجا كه در پايان قرن سوم هجرى ، رسم الخط قرآن از نظر كمال و زيبائى به حد اعلاى خود رسيده بود بطوريكه در اين دوران مردم براى انتخاب زيباترين خط براى قرآن و ابداع كاملترين علائم براى درست خواندن آن با يكديگر رقابت ميكردند و از باب مثال ، براى حرف تشديددار علامتى به شكل قوس وضع كردند و براى الف وصل كشيده‌اى قرار دادند كه به تناسب فتحه ، يا كسره و يا ضمه‌اى كه قبل از آن بود به روى الف وصل يا زير و يا وسط آن ميگذاشتند 25 . البته اين حركت زيبا و كامل سازى رسم الخط قرآن ، مشكلات فراوانى را بر سر راه داشت ، مثلا علماء در اينكه وضع اعراب براى قرآن درست است